Việc sử dụng mạng xã hội để phản ánh sự việc hoặc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp là quyền của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, quyền này không phải là quyền tuyệt đối. Khi việc đăng tải thông tin vượt quá giới hạn pháp luật cho phép, người đăng có thể phải đối mặt với trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc thậm chí là trách nhiệm hình sự.
Mục lục bài viết
1. Mạng xã hội không phải là “tòa án”
Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của Facebook, TikTok, YouTube và các nền tảng số khác, không ít cá nhân lựa chọn livestream, đăng bài hoặc chia sẻ thông tin về các tranh chấp dân sự, đất đai, hợp đồng, hôn nhân gia đình hoặc mâu thuẫn cá nhân nhằm “kêu cứu”, “đòi công lý” hoặc tạo sức ép từ dư luận.
Ở góc độ pháp lý, việc bày tỏ quan điểm, phản ánh sự việc hay thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo là những quyền được pháp luật ghi nhận. Tuy nhiên, việc thực hiện các quyền này phải trong khuôn khổ pháp luật và không được xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác.
Trên thực tế, nhiều vụ việc ban đầu chỉ là tranh chấp dân sự nhưng sau khi được đưa lên mạng xã hội với những phát ngôn mang tính quy kết, xúc phạm hoặc công khai thông tin đời tư đã phát sinh thêm các tranh chấp mới về danh dự, nhân phẩm, uy tín, thậm chí dẫn đến việc xử lý vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
2. Không phải mọi thông tin đều có thể công khai trên mạng xã hội
Một quan niệm khá phổ biến là: “Tôi nói đúng sự thật thì tôi có quyền đăng.”
Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, tính đúng hay sai của thông tin chỉ là một trong nhiều yếu tố được xem xét.
Khi đánh giá một hành vi đăng tải thông tin trên không gian mạng, cơ quan có thẩm quyền còn xem xét nhiều yếu tố khác như:
- Nội dung thông tin;
- Mục đích đăng tải;
- Cách thức thể hiện;
- Phạm vi lan truyền;
- Mức độ ảnh hưởng đối với cá nhân, tổ chức liên quan;
- Hậu quả thực tế phát sinh.
Do đó, ngay cả khi vụ việc có thật, việc sử dụng ngôn từ mang tính miệt thị, quy chụp, xúc phạm hoặc công khai quá mức thông tin đời tư của người khác vẫn có thể bị xem là hành vi vi phạm pháp luật.
Đặc biệt, các hành vi sau đây tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý:
- Đăng tải thông tin chưa được kiểm chứng;
- Công khai hình ảnh, địa chỉ, số điện thoại hoặc thông tin cá nhân khi chưa được đồng ý;
- Kêu gọi cộng đồng mạng tấn công, tẩy chay hoặc gây áp lực đối với cá nhân, tổ chức;
- Quy kết người khác có hành vi vi phạm pháp luật khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
3. Rủi ro bị xử phạt vi phạm hành chính
Theo Điều 101 Nghị định số 15/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 14/2022/NĐ-CP, hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp hoặc chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân có thể bị xử phạt vi phạm hành chính.
Ngoài hình thức xử phạt bằng tiền, cá nhân hoặc tổ chức vi phạm còn có thể bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như:
- Buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm;
- Buộc cải chính thông tin sai sự thật;
- Chấm dứt hành vi vi phạm theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.
Việc xử phạt hành chính không phụ thuộc hoàn toàn vào việc tranh chấp đúng hay sai, mà tập trung vào tính hợp pháp của hành vi cung cấp và chia sẻ thông tin trên môi trường mạng.
4. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo pháp luật dân sự
Theo Điều 34 và Điều 38 Bộ luật Dân sự năm 2015, danh dự, nhân phẩm, uy tín, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình của mỗi cá nhân đều được pháp luật bảo vệ.
Nếu việc livestream hoặc đăng tải thông tin làm xâm phạm các quyền này, người bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu:
- Chấm dứt hành vi vi phạm;
- Gỡ bỏ thông tin;
- Xin lỗi, cải chính công khai;
- Bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ theo quy định của pháp luật.
Điều đáng lưu ý là trách nhiệm dân sự không chỉ phát sinh khi thông tin hoàn toàn sai sự thật.
Trong nhiều trường hợp, thông tin phản ánh có thể đúng nhưng việc sử dụng lời lẽ xúc phạm, công khai quá mức thông tin đời tư hoặc lan truyền những dữ liệu không cần thiết vẫn có thể bị xác định là hành vi xâm phạm quyền nhân thân của người khác.
Khi “đòi công lý” trên mạng xã hội có thể trở thành rủi ro pháp lý
5. Trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp nghiêm trọng
Khi hành vi đăng tải thông tin trên mạng xã hội có tính chất nghiêm trọng và đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm, người thực hiện có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Tùy từng trường hợp cụ thể, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét các tội danh như:
- Tội Làm nhục người khác theo Điều 155 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017);
- Tội Vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự;
- Tội Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân theo Điều 331 Bộ luật Hình sự nếu có đủ căn cứ pháp luật.
Tuy nhiên, cần khẳng định rằng không phải mọi bài đăng mang nội dung tiêu cực hoặc mọi livestream về tranh chấp đều dẫn đến trách nhiệm hình sự.
Việc truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ được đặt ra khi hành vi có đầy đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự và được đánh giá trên cơ sở chứng cứ của từng vụ việc cụ thể.
6. Những dấu hiệu cho thấy một bài đăng có nguy cơ vượt quá giới hạn pháp luật
Từ thực tiễn tư vấn và giải quyết tranh chấp, HTH & Partners nhận thấy một bài đăng hoặc livestream có nguy cơ phát sinh rủi ro pháp lý nếu xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu sau:
- Công khai thông tin cá nhân hoặc thông tin đời tư của người khác mà không có căn cứ pháp lý;
- Sử dụng ngôn từ mang tính xúc phạm, miệt thị hoặc hạ thấp danh dự, nhân phẩm;
- Quy kết người khác có hành vi phạm tội khi chưa có bản án hoặc kết luận của cơ quan có thẩm quyền;
- Đăng tải thông tin một chiều hoặc chưa được kiểm chứng;
- Công khai tài liệu, hình ảnh, tin nhắn, ghi âm hoặc ghi hình liên quan đến bí mật đời tư;
- Kêu gọi cộng đồng mạng công kích hoặc gây áp lực đối với cá nhân, tổ chức;
- Tiếp tục lan truyền thông tin mặc dù vụ việc đang được cơ quan có thẩm quyền giải quyết.
Trong các trường hợp này, mục đích “bảo vệ quyền lợi” không loại trừ khả năng người đăng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật
7. Bảo vệ quyền lợi bằng các phương thức pháp lý phù hợp
Đối với các tranh chấp dân sự hoặc thương mại, việc sử dụng mạng xã hội nên được cân nhắc hết sức thận trọng.
Thay vì tìm kiếm “phán quyết” từ dư luận, cá nhân và doanh nghiệp nên ưu tiên các phương thức bảo vệ quyền lợi theo đúng quy định của pháp luật, bao gồm:
- Thu thập và bảo quản chứng cứ hợp pháp;
- Xác định đúng quan hệ pháp luật tranh chấp;
- Gửi đơn khiếu nại, tố cáo hoặc yêu cầu đến cơ quan có thẩm quyền;
- Thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện khi cần thiết;
- Tham khảo ý kiến luật sư trước khi công khai thông tin liên quan đến vụ việc.
Mạng xã hội có thể là một kênh truyền tải thông tin, nhưng không thể thay thế trình tự giải quyết tranh chấp theo pháp luật
8. Khuyến nghị từ HTH & Partners
Trước khi đăng tải hoặc livestream liên quan đến một tranh chấp, cá nhân và doanh nghiệp nên tự đánh giá ít nhất ba vấn đề sau:
Thứ nhất, thông tin dự kiến công bố có căn cứ và chứng cứ chứng minh hay không?
Thứ hai, cách diễn đạt có nguy cơ xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc uy tín của người khác hay không?
Thứ ba, việc công khai thông tin có xâm phạm quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân hoặc các quyền, lợi ích hợp pháp khác được pháp luật bảo vệ hay không?
Ở chiều ngược lại, nếu là người bị ảnh hưởng bởi các bài đăng hoặc livestream có dấu hiệu vi phạm pháp luật, cần chủ động lưu giữ đầy đủ chứng cứ như đường dẫn (URL), hình ảnh, video, bình luận, thời điểm đăng tải và phạm vi lan truyền để làm cơ sở yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc khởi kiện bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
9. Kết luận
Trong xã hội số, quyền tự do ngôn luận và quyền tiếp cận thông tin là những quyền hiến định cần được tôn trọng. Tuy nhiên, việc thực hiện các quyền này phải đặt trong giới hạn của pháp luật và đi đôi với trách nhiệm pháp lý tương ứng.
Việc đưa một tranh chấp lên mạng xã hội có thể tạo ra sự chú ý của dư luận, nhưng không đồng nghĩa với việc giúp giải quyết tranh chấp hiệu quả hơn. Ngược lại, nếu thiếu sự cân nhắc về pháp lý, người đăng tải có thể đối mặt với những rủi ro phát sinh ngoài mong muốn.
Công lý không được xác lập bởi số lượng lượt chia sẻ, bình luận hay tương tác trên mạng xã hội. Công lý chỉ được bảo đảm thông qua chứng cứ, trình tự tố tụng và việc áp dụng đúng các quy định của pháp luật.
Ghi chú:
Bài viết này chỉ dành để tham khảo và không được xem là bản tư vấn pháp lý của HTH & Partners. Nội dung bài viết thể hiện ý kiến riêng của HTH & Partners, nội dung này có thể thay đổi mà không cần thông báo trước.
Các quy định pháp luật được viện dẫn trong bài viết có hiệu lực tại thời điểm công bố bài viết, nhưng có thể đã hết hiệu lực hoặc thay đổi khi bạn đọc. Vì vậy, chúng tôi khuyến nghị bạn tham khảo ý kiến chuyên gia pháp lý trước khi áp dụng.
